Food Labelling ως Επικοινωνία Επιστημών (Υγείας και Διατροφής) — Insights από τις Σπουδές Επιστήμης και Τεχνολογίας (STS).
- 20 Μαΐου, 2026
- Posted by: Thanasis Stathopoulos
- Κατηγορία: Κοινωνικά
Οι ετικέτες τροφίμων είναι από τα πιο καθημερινά αντικείμενα στη ζωή του καταναλωτή. Κι όμως, πίσω από αυτή τη φαινομενικά απλή πράξη επικοινωνίας βρίσκεται ένα σύνθετο επιστημολογικό και σχεδιαστικό πρόβλημα: πώς μεταφράζεται η επιστημονική γνώση σε ουσιαστικά μηνύματα για ένα ευρύ και ετερογενές κοινό; Αυτό ακριβώς είναι το ερώτημα που η βιβλιογραφία της Science Communication και των Science and Technology Studies (STS) έχει αρχίσει να πλαισιώνει με τρόπους που η βιομηχανία τροφίμων δεν έχει ακόμη πλήρως αφομοιώσει.
Η Επικοινωνία Επιστημών ως Πλαίσιο
Οι Burns, O’Connor και Stocklmayer (2003) ορίζουν τη Science Communication ως τη χρήση κατάλληλων δεξιοτήτων, μέσων, δραστηριοτήτων και διαλόγου για την παραγωγή προσωπικών αποκρίσεων στην επιστήμη — αυτό που ονομάζουν AEIOU framework: Awareness, Enjoyment, Interest, Opinion-forming και Understanding. Αυτό που έχει σημασία σε αυτόν τον ορισμό είναι ότι αξιολογεί την επικοινωνία με βάση τα αποτελέσματά της στον αποδέκτη, όχι με βάση τις προθέσεις του πομπού. Μια προειδοποιητική ετικέτα (warning label) που προκαλεί συμπεριφορά αποφυγής (avoidance behaviour) δημιουργεί awareness και πιθανώς opinion. Δεν έχει απαραίτητα δημιουργήσει κατανόηση. Το αν η κατανόηση είναι πάντα ο στόχος — ή αν ένα σαφές behavioural nudge είναι μερικές φορές αρκετό — αποτελεί ερώτημα με άμεσες συνέπειες για τον σχεδιασμό των ετικετών.
Οι Burns et al. εντοπίζουν επίσης ένα επίμονο παράδοξο: υψηλό δημόσιο ενδιαφέρον για την επιστήμη, αλλά τη χαμηλή μετρήσιμη κατανόηση της. Το αποδίδουν στο deficit model — την υπόθεση ότι το κοινό απλώς στερείται γνώσης και ότι η λύση είναι να του δοθεί περισσότερη πληροφορία. Υποστηρίζουν ότι το μοντέλο αυτό παρερμηνεύει το πρόβλημα, καθώς η επικοινωνία δεν είναι αγωγός μεταφοράς πληροφορίας. Το μοντέλο που προκρίνουν την αντιμετωπίζει αντίθετα ως μια αμφίδρομη διαδικασία, όπου η ειδική γνώση, οι αξίες και το πλαίσιο διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο λαμβάνεται η επιστημονική πληροφορία. Αυτή η αναπλαισίωση δεν είναι αφηρημένη για τον κλάδο των τροφίμων. Εξηγεί γιατί διατροφικά ανώτερα προϊόντα δεν επιλέγονται, γιατί η σαφής επισήμανση αγνοείται και γιατί τεχνικά ακριβή health claims μπορούν παρ’ όλα αυτά να παραπλανήσουν.
Το Μεταβαλλόμενο Τοπίο: Επικοινωνία Επιστημών 2.0
Ο Massimiano Bucchi (EFSA Journal, 2019) περιγράφει μια “crisis of mediators”, όπου η νέα έρευνα φτάνει στο κοινό σε πραγματικό χρόνο, χωρίς να φιλτράρεται από δημοσιογράφους ή θεσμικούς gatekeepers. Οι επιστήμονες αντιπαρατίθενται ζωντανά στα social media, οι καταναλωτές έχουν άμεση πρόσβαση σε πρωτογενή έρευνα και το όριο ανάμεσα στον ειδικό και τον μη-ειδικό έχει γίνει, όπως γράφει, “fluid and porous”.
Για τη βιομηχανία τροφίμων, αυτό σημαίνει ότι τα nutritional claims και τα health warnings ανταγωνίζονται πλέον influencer content, αμφισβητούμενες μελέτες και retracted papers. Η αυθεντία μιας διατροφικής ετικέτας δεν μπορεί πλέον να θεωρείται δεδομένη. Πρέπει να σχεδιαστεί, να κερδηθεί και να ενταχθεί σε πλαίσιο.
Οι Bucchi και Trench (2021) εμβαθύνουν σε αυτό, εντοπίζοντας δύο άμεσα σχετικές προκλήσεις. Πρώτον, τον κατακερματισμό των κοινών (publics): διαφορετικοί καταναλωτές φέρνουν διαφορετικές παραδοχές, διαφορετικά επίπεδα προϋπάρχουσας γνώσης και διαφορετικές σχέσεις με τη διατροφή και την υγεία. Ένα labelling system σχεδιασμένο για ένα μέρος του κοινού είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα αποτύχει σε ένα άλλο.
Δεύτερον, την κατάρρευση των πλαισίων επικοινωνίας: αντιπαραθέσεις που κάποτε περιορίζονταν στα peer-reviewed journals εκτυλίσσονται πλέον δημόσια. Για την επιστήμη τροφίμων, η οποία είναι ιδιαίτερα επιρρεπής σε αμφισβητούμενα ευρήματα και διαμάχες γύρω από έρευνες υπό βιομηχανική χρηματοδότηση, το επικοινωνιακό πλαίσιο μέσα στο οποίο λαμβάνεται μια διατροφική επισήμανση είναι μόνιμα φορτισμένο με σκεπτικισμό.
Τι Δείχνει η Έρευνα
Το άρθρο της Kate Scott του 2023 στο Frontiers in Communication προσφέρει ένα χρήσιμο εμπειρικό σημείο αναφοράς. Εφαρμόζοντας τη relevance theory στο front-of-pack labelling, συγκρίνει τρία συστήματα: τα non-directive Facts Up Front labels, τα semi-directive traffic light systems και τα directive warning labels. Τα ευρήματα είναι συνεπή με πολλαπλά συστηματικά reviews: τα semi-directive συστήματα αποδίδουν καλύτερα από τα non-directive, ενώ τα warning labels είναι πιο αποτελεσματικά στον εντοπισμό προϊόντων που πρέπει να αποφεύγονται.
Η εξήγηση της Scott είναι ακριβής. Το cognitive relevance — δηλαδή ο βαθμός στον οποίο η πληροφορία παράγει χρήσιμα γνωστικά αποτελέσματα σε σχέση με την προσπάθεια επεξεργασίας που απαιτεί — καθορίζει πόσο αποτελεσματικά επικοινωνεί μια ετικέτα. Τα Facts Up Front systems απαιτούν numerical literacy, εξοικείωση με recommended daily amounts και ικανότητα υπολογισμού του τι σημαίνουν αυτοί οι αριθμοί για μια αγοραστική απόφαση. Τα warning labels δεν απαιτούν σχεδόν καμία προϋπάρχουσα γνώση. Ένα προειδοποιητικό σήμα ενεργοποιεί ήδη υπάρχουσες συνδέσεις με τον κίνδυνο και την αποφυγή. Το inferential path από την ετικέτα στην απόφαση είναι σύντομο. Περισσότερη πληροφορία δεν σημαίνει απαραίτητα περισσότερο relevance.
Η Scott εντοπίζει επίσης έναν κρίσιμο περιορισμό: τα warning labels είναι αποτελεσματικά στο να προκαλούν αποφυγή (avoidance), αλλά δεν βελτιώνουν τη διατροφική γνώση ούτε καθοδηγούν τους καταναλωτές προς πιο υγιεινές εναλλακτικές. Λειτουργούν εκεί όπου οι καταναλωτές είναι αμφίθυμοι. Όταν οι καταναλωτές γνωρίζουν ήδη ότι ένα προϊόν είναι ανθυγιεινό, η ετικέτα δεν παράγει νέο γνωστικό αποτέλεσμα. Αυτό είναι ένα ακριβές και χρήσιμο εύρημα για όποιον σκέφτεται πού το labelling μπορεί — και πού δεν μπορεί — να επιτελέσει ουσιαστικό επικοινωνιακό έργο.
Η Βιομηχανία Τροφίμων
Οι Burns et al. παρατήρησαν ότι “surveys suggest that the public does not know much about science, and it appears that scientists don’t know much about the public.” Η βιομηχανία τροφίμων επικοινωνεί την επιστήμη κάθε φορά που τυπώνει μια ετικέτα. Το αν αυτή η επικοινωνία παράγει awareness, understanding ή ουσιαστική αλλαγή συμπεριφοράς εξαρτάται από αποφάσεις που σπάνια πλαισιώνονται ως επικοινωνιακές αποφάσεις: πώς δομείται η πληροφορία, ποιες παραδοχές αναμένεται να φέρει ο καταναλωτής και πόσα inferential steps παρεμβάλλονται ανάμεσα στην ετικέτα και την επιλογή.
Το να ληφθούν σωστά αυτές οι αποφάσεις απαιτεί όχι μόνο food science και design expertise, αλλά και πραγματική εμπλοκή με τις κοινωνικές και επικοινωνιακές συνθήκες μέσα στις οποίες γίνονται στην πράξη οι επιλογές τροφίμων.
Παραπομπές
- William Paisley, (1998). “Scientific literacy and the competition for public attention and understanding,” Science Communication 20, no. 1 (1998): 70–80.
- Chris Bryant, (2002). “Does Australia need a more effective policy of Science Communication?,” International Journal of Parasitology in press (2002): 7.
- Burns, T. W., O’Connor, D. J., & Stocklmayer, S. M. (2003). Science Communication: A Contemporary Definition. Public Understanding of Science, 12(2), 183–202. https://doi.org/10.1177/09636625030122004 https://doi.org/10.1177/09636625030122004
- Hojoon Choi & Jeffrey K. Springston (2014). How to Use Health and Nutrition–Related Claims Correctly on Food Advertising: Comparison of Benefit-Seeking, Risk- Avoidance, and Taste Appeals on Different Food Categories, Journal of Health Communication:International Perspectives, 19:9, 1047-1063, DOI: 10.1080/10810730.2013.872723
- Bucchi, M. (2019). Facing the challenges of science communication 2.0: quality, credibility and expertise. EFSA Journal, 17. https://doi.org/10.2903/j.efsa.2019.e170702 https://doi.org/10.2903/j.efsa.2019.e170702
- Bucchi, M., & Trench, B. (Eds.). (2021). Routledge Handbook of Public Communication of Science and Technology (3rd ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003039242
- Scott K (2023), Nutritional labeling, communication design, and relevance. Front. Commun. 8:1125575. doi: 10.3389/fcomm.2023.1125575
- Growth through innovation/creativity:
Rather than be constrained by ideas for new products, services and new markets coming from just a few people, a Thinking Corporation can tap into the employees. - Increased profits:
The corporation will experience an increase in profits due to savings in operating costs as well as sales from new products, services and ventures.
- Higher business values:
The link between profits and business value means that the moment a corporation creates a new sustainable level of profit, the business value is adjusted accordingly. - Lower staff turnover:
This, combined with the culture that must exist for innovation and creativity to flourish, means that new employees will be attracted to the organization.
Αφήστε μια απάντηση
If the challenges discussed in this article reflect situations within your organization, a structured discussion can be the next step.
-
Όταν η επισκευή ήταν ο κανόνας: Τι μας διδάσκει η Ιστορία της Επισκευής για την Παραγωγή Τροφίμων
Τι αποκαλύπτει η ιστορία της επισκευής για τη σύγχρονη παραγωγή τροφίμων; Βασισμένο σε πρόσφατη ιστορική έρευνα, το άρθρο αυτό εξετάζει πώς η επισκευή, η συντήρηση και η πρακτική τεχνική γνώση αποτέλεσαν για αιώνες τα θεμέλια των παραγωγικών συστημάτων. Παράλληλα, αναδεικνύει γιατί αυτές οι έννοιες αποκτούν ξανά ιδιαίτερη σημασία στις σημερινές συζητήσεις γύρω από τη βιωσιμότητα, τη διαχείριση εξοπλισμού, την επιχειρησιακή ανθεκτικότητα και την Κουλτούρα Ασφάλειας Τροφίμων.
22 Μαΐου, 2026Read More -
Ιστορικοποιώντας τη Γραμμή Συναρμολόγησης
Τι μπορεί να διδάξει η ιστορία της γραμμής συναρμολόγησης στη σύγχρονη βιομηχανία τροφίμων; Το άρθρο αυτό εξετάζει πώς η καινοτομία, ο πειραματισμός, η πολιτισμική προσαρμογή και η συνεχής βελτίωση διαμόρφωσαν τα βιομηχανικά συστήματα παραγωγής και γιατί η μετάβαση προς πιο βιώσιμα συστήματα τροφίμων ενδέχεται να απαιτεί την ίδια νοοτροπία σήμερα. Αντλώντας έμπνευση από το έργο America’s Assembly Line του David E. Nye, συνδέει τον ιστορικό βιομηχανικό μετασχηματισμό με τις σύγχρονες προκλήσεις της Κουλτούρας Ασφάλειας Τροφίμων και της βιωσιμότητας.
21 Μαΐου, 2026Read More -
Food Labelling ως Επικοινωνία Επιστημών (Υγείας και Διατροφής) — Insights από τις Σπουδές Επιστήμης και Τεχνολογίας (STS).
Οι ετικέτες τροφίμων συχνά αντιμετωπίζονται ως απλά κανονιστικά εργαλεία, στην πραγματικότητα όμως αποτελούν ισχυρά μέσα επικοινωνίας της επιστήμης. Βασισμένο σε γνώσεις από τις Σπουδές Επιστήμης και Τεχνολογίας (Science and Technology Studies – STS), το άρθρο αυτό εξετάζει πώς οι διατροφικές επισημάνσεις διαμορφώνουν την κατανόηση, τη συμπεριφορά και την εμπιστοσύνη των καταναλωτών. Από τις προειδοποιητικές ετικέτες και τα συστήματα τύπου «φωτεινού σηματοδότη» έως τις προκλήσεις της παραπληροφόρησης και του κατακερματισμού των κοινών, αναδεικνύει γιατί η αποτελεσματική επισήμανση τροφίμων δεν εξαρτάται μόνο από την επιστημονική ακρίβεια, αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι ερμηνεύουν και αξιοποιούν τις πληροφορίες στην καθημερινή τους ζωή.
20 Μαΐου, 2026Read More
