Η απουσία ενέργειας ως πράξη: Τι διδάσκει ένας οργανισμός όταν δεν ενεργεί;
- 18 Νοεμβρίου, 2026
- Posted by: Thanasis Stathopoulos
- Κατηγορία: Βιομηχανικά
Ας υποθέσουμε ότι σε μια βιομηχανία τροφίμων έχει προγραμματιστεί μια εκπαίδευση προσωπικού για την Ασφάλεια Τροφίμων. Η εκπαίδευση τελικά δεν πραγματοποιείται, ωστόσο το σχετικό έντυπο συμπληρώνεται κανονικά, οι συμμετέχοντες υπογράφουν και το αρχείο τοποθετείται στον προβλεπόμενο φάκελο. Από την οπτική του Συστήματος Διαχείρισης Ασφάλειας Τροφίμων (ΣΔΑΤ), διαπιστώνουμε τουλάχιστον δύο προβλήματα: μια προγραμματισμένη δραστηριότητα δεν υλοποιήθηκε και η τεκμηρίωση δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Υπάρχει όμως και ένα τρίτο ζήτημα, ενδεχομένως σημαντικότερο για τη μακροχρόνια λειτουργία του οργανισμού. Το προσωπικό συμμετείχε σε μια διαδικασία μέσα από την οποία διδάχθηκε, εμμέσως αλλά με ιδιαίτερα πειστικό τρόπο, ότι η εκπαίδευση ενδέχεται να μην έχει πραγματική αξία και ότι η τυπική τεκμηρίωσή της αρκεί για να θεωρηθεί μια υποχρέωση εκπληρωμένη. Η απουσία της εκπαίδευσης απέκτησε έτσι εκπαιδευτικό χαρακτήρα. Δεν έλειψε απλώς μια ενέργεια, στη θέση της πραγματοποιήθηκε μια διαφορετική οργανωσιακή μάθηση. Η περίπτωση αυτή αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς μια παράλειψη μπορεί να αποκτήσει λειτουργικό και ηθικό αποτύπωμα, ανεξάρτητα από την εκδήλωση κάποιου άμεσου δυσμενούς αποτελέσματος. Η φιλοσοφία της πράξης αναγνωρίζει εδώ και δεκαετίες ότι οι παραλείψεις (omissions) μπορούν να συνδέονται με ανθρώπινη ευθύνη και πραγματικές συνέπειες, ακόμη και όταν δεν συνιστούν πράξεις με τη συμβατική έννοια (Clarke, 2014· Bonicalzi & De Caro, 2024). Παράλληλα, η ψυχολογική έρευνα έχει αναδείξει το φαινόμενο του omission bias, δηλαδή την τάση να αξιολογούμε μια επιβλαβή παράλειψη ως λιγότερο προβληματική από μια αντίστοιχη επιβλαβή ενέργεια (Spranca et al., 1991). Οι ερευνητές Manning και Grant (2025) έχουν μεταφέρει αυτή την προβληματική στη διαχείριση της Ασφάλειας Τροφίμων, εξετάζοντας πώς γνωστικές και πολιτισμικές προκαταλήψεις (cultural bias) επηρεάζουν τις αποφάσεις και την αντίληψη-αποδοχή του κινδύνου. Μήπως, επομένως, η ευκολία με την οποία αναγνωρίζουμε μια λανθασμένη πράξη, αλλά υποτιμούμε μια ενέργεια που δεν πραγματοποιήθηκε, μας εμποδίζει να αντιληφθούμε μια εξίσου σημαντική πηγή οργανωσιακής διακινδύνευσης;
Η απουσία μιας αναμενόμενης ενέργειας δεν είναι ουδέτερη: μπορεί να παράγει συνέπειες και να λειτουργεί ως οργανωσιακό σήμα. Βιβλιογραφικές βάσεις: Spranca, Minsk & Baron (1991)· Clarke (2014)· Bonicalzi & De Caro (2024).
Το φαινόμενο ασφαλώς δεν περιορίζεται στην εκπαίδευση ή στη διαχείριση εγγράφων. Μια προγραμματισμένη επαλήθευση που παραλείπεται συστηματικά μπορεί σταδιακά να πείσει τους εμπλεκομένους ότι η επαλήθευση δεν είναι απαραίτητη. Εκτός από το προφανές σφάλμα μιας περιφρονημένης απόκλισης που μπορεί να οδηγήσει σε food safety incident, μια απόκλιση που δεν διερευνάται μπορεί να δημιουργήσει την εντύπωση ότι η διερεύνηση αποτελεί περιττή γραφειοκρατία, και με τον τρόπο αυτό, να σχηματίσει μια οργανωσιακή τακτική που επηρεάζει μακροχρόνια τον οργανισμό. Ένα στέλεχος που συστηματικά αρνείται να συνεργαστεί, αλλά εξακολουθεί να απολαμβάνει την απεριόριστη υποστήριξη της διοίκησης, μπορεί να καταστήσει την έλλειψη συνεργασίας ή την αδικία ως αποδεκτό πρότυπο συμπεριφοράς. Αντίστοιχα, η σιωπή απέναντι σε μια καταφανώς άδικη μεταχείριση δεν σημαίνει απλώς ότι η αδικία έμεινε χωρίς αντιμετώπιση. Μπορεί να επικοινωνήσει ότι η συγκεκριμένη συμπεριφορά είναι ανεκτή, ότι η αναφορά της είναι μάταιη ή ακόμη ότι η οργανωσιακή επιβίωση προϋποθέτει την αποδοχή της. Με αυτή την έννοια, η απουσία μπορεί να μετατραπεί σε ενεργητική πράξη παραγωγής κανόνων, αντιλήψεων και συμπεριφορών, χωρίς να απαιτείται κάποιος να τους έχει διατυπώσει ρητά. Η επιστημονική συζήτηση για την Κουλτούρα Ασφάλειας Τροφίμων προσφέρει ιδιαίτερα χρήσιμο υπόβαθρο: οι ερευνητική ομάδα De Boeck et al. (2017) έχει αναδείξει τη σχέση ανάμεσα στο αντιλαμβανόμενο κλίμα Ασφάλειας Τροφίμων (food safety climate) και στις συμπεριφορές των εργαζομένων, διακρίνοντας μάλιστα την υποχρεωτική τους συμμόρφωση (compliance) από την επιπρόσθετη, εθελοντική τους συμμετοχή (participation). Επομένως, το περιβάλλον μέσα στο οποίο καλείται κάποιος να τηρήσει μια διαδικασία έχει ουσιαστική σημασία για τη συμπεριφορά του. Κάθε διοικητική επιλογή, κάθε ανοχή και κάθε επαναλαμβανόμενη απουσία παρέμβασης μπορούν να συνεισφέρουν στη διαμόρφωση αυτού του περιβάλλοντος. Δεν διδάσκουμε, άλλωστε, αποκλειστικά μέσα από τις εκπαιδεύσεις που οργανώνουμε ή τις πολιτικές που ανακοινώνουμε. Διδάσκουμε και μέσα από όσα επιτρέπουμε να συμβαίνουν χωρίς αντίδραση.
Η συστημική διάσταση του ζητήματος γίνεται περισσότερο ανησυχητική όταν οι παραλείψεις επαναλαμβάνονται χωρίς ορατές αρνητικές συνέπειες. Ο ερευνητής Rasmussen (1997) περιέγραψε πώς οι οργανισμοί, υπό την επίδραση λειτουργικών και οικονομικών πιέσεων, μπορούν σταδιακά να μετακινούνται προς τα όρια της αποδεκτής και ασφαλούς λειτουργίας. Γνωρίζουμε άλλωστε πως, η απουσία αναφορών ή εμφανών αστοχιών δεν παρέχει κατ’ ανάγκην αξιόπιστη πληροφόρηση για την πραγματική κατάσταση των προστατευτικών μηχανισμών και μέτρων. Αντίθετα, μπορεί να επιτρέψει τη σταδιακή διάβρωσή τους. Ας αναλογιστούμε πόσο εύκολα η φράση «τόσα χρόνια έτσι το κάνουμε και δεν συνέβη τίποτα» μετατρέπεται σε επιχείρημα για τη μη εφαρμογή μιας διαδικασίας. Όταν μια απόκλιση δεν έχει εμφανείς αρνητικές συνέπειες, μπορεί να δημιουργηθεί η εντύπωση ότι δεν υπάρχει πρόβλημα. Έτσι, όσο η απόκλιση επαναλαμβάνεται, τόσο περισσότερο γίνεται αποδεκτή, μέχρι που τελικά καθιερώνεται ως συνηθισμένη πρακτική.
Ωστόσο, απαιτείται προσοχή: δεν αποτελούν όλες οι παραλείψεις συνειδητές παραβιάσεις, ούτε κάθε απόκλιση αποδεικνύει αδιαφορία. Η Lawton (1998) ανέδειξε ότι οι παραβιάσεις διαδικασιών μπορούν να σχετίζονται με διαφορετικά κίνητρα και λειτουργικές συνθήκες, ακόμη και με τη θεμιτή πρόθεση των εργαζομένων να «βγει η δουλειά». Αντίστοιχα, μια ανεφάρμοστη διαδικασία, η έλλειψη πόρων ή οι αντιφατικές διοικητικές απαιτήσεις μπορούν να δημιουργήσουν ένα περιβάλλον στο οποίο η μη συμμόρφωση αποτελεί προβλέψιμη προσαρμογή και όχι απλώς ατομική επιλογή. Γι’ αυτό και η κατανόηση της απουσίας ενέργειας (παράλειψης) απαιτεί κάτι περισσότερο από την αναζήτηση εκείνου που δεν ενήργησε. Απαιτεί να διερευνήσουμε ποια ενέργεια αναμενόταν, γιατί δεν πραγματοποιήθηκε, ποιοι το γνώριζαν, πώς αντέδρασε ο οργανισμός και κυρίως ποια συμπεριφορά ενισχύθηκε μέσα από αυτή την εμπειρία.
Σχηματική απόδοση βάσει Wallace, Mortimore & Motarjemi (2023), “HACCP Misconceptions and Shortcomings”.Η επαναλαμβανόμενη ανοχή απέναντι σε αποκλίσεις μπορεί να μετατρέψει την εξαίρεση σε καθιερωμένη οργανωσιακή πρακτική, μετατοπίζοντας σταδιακά τα όρια της αποδεκτής συμπεριφοράς και της ασφάλειας. Βιβλιογραφικές βάσεις: Lawton (1998)· Rasmussen (1997)· Morrison & Wears (2022).
Υπό αυτό το πρίσμα, η Κουλτούρα Ασφάλειας Τροφίμων δεν μπορεί να αξιολογείται αποκλειστικά μέσα από την ύπαρξη πολιτικών, διαδικασιών, εκπαιδευτικών προγραμμάτων ή συμπληρωμένων αρχείων. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι τι συμβαίνει όταν αυτά τα εργαλεία συναντούν την πραγματική εργασία: την πίεση της παραγωγής, την αβεβαιότητα, τις συγκρούσεις προτεραιοτήτων, τις ανθρώπινες σχέσεις και τις καθημερινές διοικητικές αποφάσεις. Η πρόσφατη συστηματική ανασκόπηση των Wang et al. (2026) υπογραμμίζει τη σημασία της αξιόπιστης αξιολόγησης της Κουλτούρας Ασφάλειας Τροφίμων και τις δυσκολίες που προκύπτουν όταν τα εργαλεία μέτρησης δεν αποτυπώνουν επαρκώς τις πραγματικές οργανωσιακές συνθήκες. Ίσως, λοιπόν, χρειάζεται να προσθέσουμε μια διαφορετική διάσταση στην καθημερινή παρατήρηση και στην αξιολόγηση της λειτουργίας ενός ΣΔΑΤ: να εξετάζουμε όχι μόνο τι κάνουν οι άνθρωποι, αλλά και τι μαθαίνουν από όσα δεν γίνονται. Να αναζητούμε τις απουσίες που έχουν αποκτήσει κανονικότητα, τις υποχρεώσεις που έχουν χάσει το νόημά τους, τις σιωπές που εκλαμβάνονται ως συναίνεση και τις διοικητικές επιλογές που, χωρίς να το δηλώνουν, αναδιαμορφώνουν τις πραγματικές προτεραιότητες του οργανισμού. Η επαγγελματική ηθική και η δίκαιη λογοδοσία αποκτούν εδώ ιδιαίτερη σημασία: δεν αρκεί να εντοπίζουμε και να αποδίδουμε ευθύνες για όσα έγιναν, αλλά οφείλουμε να εξετάζουμε με την ίδια σοβαρότητα και όσα θα έπρεπε να είχαν γίνει, λαμβάνοντας υπόψη τη δυνατότητα παρέμβασης, την αναλογικότητα της ευθύνης και τις πραγματικές συνθήκες εργασίας. Σε τελική ανάλυση, η απουσία ενέργειας δεν είναι πάντοτε αδράνεια και η μη ενέργεια δεν σημαίνει απουσία αποτελέσματος. Ένας οργανισμός μπορεί να εκπαιδεύει χωρίς να πραγματοποιεί εκπαίδευση, να θεσπίζει κανόνες χωρίς να τους διατυπώνει και να διαμορφώνει συμπεριφορές χωρίς να τις απαιτεί. Το ερώτημα είναι αν γνωρίζει τι ακριβώς διδάσκει.
Η απόσταση ανάμεσα σε όσα ορίζει ένα Σύστημα Διαχείρισης Ασφάλειας Τροφίμων και σε όσα πραγματικά γίνονται ανεκτά διαμορφώνει άτυπους κανόνες συμπεριφοράς. Η απουσία ουσιαστικής εκπαίδευσης, διοικητικής αντίδρασης και συνεπούς λογοδοσίας μπορεί να λειτουργεί ως μηχανισμός οργανωσιακής μάθησης, επηρεάζοντας την Κουλτούρα Ασφάλειας Τροφίμων. Βιβλιογραφικές βάσεις: De Boeck et al. (2017)· Lawton (1998)· Rasmussen (1997).
Βιβλιογραφία
- Bonicalzi, S., & De Caro, M. (2024). Agency without action: On responsibility for omissions. Argumenta, 10(1), 385–401. https://doi.org/10.14275/2465-2334/202200.bon
- Clarke, R. (2014). Omissions: Agency, metaphysics, and responsibility. Oxford University Press.
- De Boeck, E., Mortier, A. V., Jacxsens, L., Dequidt, L., & Vlerick, P. (2017). Towards an extended food safety culture model: Studying the moderating role of burnout and jobstress, the mediating role of food safety knowledge and motivation in the relation between food safety climate and food safety behavior. Trends in Food Science & Technology, 62, 202–214. https://doi.org/10.1016/j.tifs.2017.01.004
- Lawton, R. (1998). Not working to rule: Understanding procedural violations at work. Safety Science, 28(2), 77–95. https://doi.org/10.1016/S0925-7535(97)00073-8
- Manning, L., & Grant, J. H. (2025). Food safety management systems: The role of cognitive and cultural biases in determining what is ‘safe enough’. Trends in Food Science & Technology, 156, 104811. https://doi.org/10.1016/j.tifs.2024.104811
- Morrison, J. B., & Wears, R. L. (2022). Modeling Rasmussen’s dynamic modeling problem: Drift towards a boundary of safety. Cognition, Technology & Work, 24, 127–145. https://doi.org/10.1007/s10111-021-00668-x
- Rasmussen, J. (1997). Risk management in a dynamic society: A modelling problem. Safety Science, 27(2–3), 183–213. https://doi.org/10.1016/S0925-7535(97)00052-0
- Spranca, M., Minsk, E., & Baron, J. (1991). Omission and commission in judgment and choice. Journal of Experimental Social Psychology, 27(1), 76–105. https://doi.org/10.1016/0022-1031(91)90011-T
- Wang, K., Mirosa, M., Hou, Y., & Bremer, P. (2026). Measuring food safety culture: A systematic review of questionnaire dimensions and validation practices. Comprehensive Reviews in Food Science and Food Safety, 25, e70472. https://doi.org/10.1111/1541-4337.70472